بحث گروهي متمركز focus group
اين روش زماني مورد استفاده قرار مي گيرد كه دست يابي به بيناذهنيت ( ذهنيت مشترك) افراد اهميت داشته باشد. لذا اين روش به ذهنيت يك نفر خاص به صورت منفرد كاري ندارد بلكه سعي در درك مجموع ذهنيت افراد دارد.
اين روش در ساده ترين تعريف نوعي مصاحبه با حضور يك گرداننده بحث است كه بر اساس يك راهنماي از قبل تنظبم شده بحث را هدايت مي كند. اين روش مناسب ترين راه براي درك اين مساله است كه يك جامعه در مجموع چگونه مي انديشد.
بحث گروهي متمركز داراي عناصر اصلي براي اجرا مي باشد كه ضمن سادگي دقت در هر يك از اين عناصر الزامي است. اين عناصر عبارتند از:
- مصاحبه
- گروه ( مركب از 6 تا 12 نفر)
- بحث ( موضوع مشترك)
- مدير( گرداننده بحث)
· مزاياي بحث گروهي متمركز
- پاسخ هاي عميق و وسيع تري نسبت به اطلاعات به دست آمده از مصاحبه انفرادي به دست مي آيد
- هزينه هاي مالي و زماني انجام اين روش بسيار كمتر از مصاحبه انفرادي ( حتي با ثابت بودن تعداد افراد شركت كننده در مصاحبه در هر دو روش) است.
- اعتبار صوري اين روش به خاطر تعداد نظرات مطرح شده در آن خيلي زياد است.
· معايب بحث گروهي متمركز
- در مقايسه با مصاحبه هاي انفرادي، مصاحبه گر كنترل كمتري بر بحث و مصاحبه دارد.
- اين روش نياز به يك گرداننده بحث دارد كه بتواند تا حد ممكن بحث را هدايت كند و اطلاعات مورد نياز را به دست آورد كه در صورت عدم حضور او اعتبار اين روش نيز مبهم خواهد بود.
- در اين روش نمي توان به طور مفصل و عميق به نظرات تك تك افراد پرداخت.
· مراحل اجراي بحث گروهي متمركز
o مرحله اول : تعيين موضوع مساله
تعيين موضوع و مساله اصلي بحث داراي اين اهميت است كه اگر وجود نداشته باشد و مشخص نشده باشد بحث يا به انحراف كشيده مي شود يا اطلاعات زيادي به دست مي آيد كه به سختي مي توان آنها را دسته بندي كرد. از طرفي تعيين موضوع تاثير مهمي بر تعيين برنامه اجراي مصاحبه دارد.
o مرحله دوم: آماده كردن سوال ها و نوشتن راهنماي بحث
راهنماي بحث شامل مهم ترين و كليدي ترين سوال هاي محقق درباره موضوع است. بنابراين محقق بايد بتواند موضوع اصلي تحقيق را در چند سوال كليدي( بين 9 تا 12) سوال خلاصه كند.از همين سوالات كليدي است كه در مرحله بعد سوالات فرعي بيرون كشيده مي شود تا چگونگي جريان بحث گروهي را روشن سازد. هز چه سوالات كمتر باشد بحث گروهي متمركزتز و تفسير آن بسيار راحت تر و سريع تر صورت مي گيرد. نكته مهم ديگر اين است كه سوالات مسير بحث را روشن و مشخص مي سازند لذا بايد سوالات محوري اولويت بندي بشوند.
o مرحله سوم: تنظيم سوال ها و راهنماي پرسيدن
پس از تنظيم سوالات كلي نوبت به شكستن سوالات اصلي به سوالات فرعي است. سوالات فرعي سوالاتي جزئي تز و روشن تر هستند.براي هر سوال كلي مي توان حداكثر 5 سوال جزئي مطرح كرد. بهترين راه براي رتبه بندي و دسته بندي سوال ها آن است كه از سوال هاي كلي تر آغاز كنيم و به سوال هاي جزئي تر برسيم. اين مساله راهنماي نحوه پرسيدن را در اختيار هدايتگر قرار مي دهد.هنگام مرتب كردن سوال ها نبايد بين آنها شكاف موضوعي وجود داشته باشد به اين معني كه نبايد بدون مقدمه از موضوعي به موضوع ديگر وارد شد. از طرفي بايد از سوالات اضافي نيز پرهيز كرد زيرا هم كيفيت مصاحبه را و هم دقت پاسخگو را كاهش مي دهد.
o مرحله چهارم: انتخاب شركت كنندگان
انتخاب شركت كنندگان بسته به موضوع است و بايد با توجه به اهداف تحقيق انتخاب شوند و كساني باشند كه بهتر از ديگران به سوال هاي تحقيق پاسخ گويند.براي انتخاب شركت كنندگان در نظر گرفتن سه معيار زير الزامي است:
- افراد متجانس و همگن باشند.
- نمايانگر گروه بزرگتر باشند.
- بايكديگر آشنا نباشند.
تعداد افراد مناسب براي بحث گروهي متمركز 12 نفر است و بايد توجه كرد كه در انتخاب افراد به نحوي انتخاب كنيم كه تاثيرگذاري افراد بر يكديگر به حداقل ممكن برسد. به عنوان مثال دو نفر كه رئيس و مرئوس يا زن و و شوهر هستند را با هم انتخاب نكنيم.
o مرحله پنجم: انتخاب زمان و مكان مناسب
o مرحله ششم: اجراي بحث گروهي
براي اجراي بحث گروهي پس از حضور اعضا بايد مراحل زير طي شوند:
- مقدمه بحث ( كه در راهنماي بحث حتما بايد نوشته شود)
- ورود به بحث ( با توجه به ترتيب سوالاتي كه مشخص شده است.)
- بررسي عميق هر يك از سوال هاي كليدي و سوال هاي جزئي تر
- خاتمه ( جمع بندي آراء افراد بايد به نحوي باشد كه اظهارنظر خود محقق وارد نشود)
نكته: نتيجه گيري بايد حاصل تعامل گروهي بين اعضا باشد. بنابراين 2 عنصر اصلي در بحث گروهي يعني گرداننده و شركت كنندگان بايد با هم تعامل خوبي داشته باشند.گرداننده بايد قادر باشد با به كار بستن تمهيداتي تمامي تيپ هاي افراد را اعم از خالتي و غير خجالتي يا كم حرف و پر حرف در بحث شركت دهد.
در مورد گرداننده بحث بايد موارد زير را رعايت كرد:
- با موضوع بحث آشنايي كامل داشته باشد.
- نسبت به موضوع بحث هيچ گونه تعصبي نداشته باشد.
- با زبان و فرهنگ شركت كنندان آشنا باشد.
- مدير خوبي براي اداره بحث باشد.
- رئيس و مرئوس شركت كنندگان نباشد.
- هم سن يا كم سن تر از مصاحبه كنندگان نباشد تا در نزد مصاحبه شوندگان داراي اعتبار باشد.
- بر اساس موضوع و شركت كنندگان توجه به جنسيت اهميت دارد.
o مرحله هفتم: استخراج اطلاعات
گرداننده بحث و يادداشت كننده بحث مي تواند يك نفر باشد و در عين حال مي تواند دو نفر باشند. براي ثبت و استخراج راحت اطلاعات بايد علاوه بر يادداشت كردن از ابزارهايي نظير ضبط صوت و دوربين فيلمبرداري نيز استفاده كرد. حتي توجه به ژست ها و بازخوردهاي غير كلامي شركت كنندگان نيز از اهميت زيادي برخورد دار بوده و بايد ثبت شوند. به منظور دستيابي به اطلاعات دقيق تر نام و مشخصات هر پاسخگو در مقابل پاسخ هايي كه داده شده اند بايد ذكر شوند. به عنوان مثال بايد ذكر شود كه مريم 18 ساله ديپلمه چنين سخني گفته است يا زهرا 58 ساله و دكتر.
o مرحله هشتم: تحليل نتايج و ارائه گزارش
دو هدف اصلي براي تحليل نتايج وجود دارد:
1- تاييد يا رد فرضيات تحقيق
2- يافتن پاسخ براي پرسش هاي تحقيق
نتايج بحث گروهي متمركز را به صورت زير مي توان ارائه داد:
1- مدل خام اطلاعات : تنها به ذكر نظرات و عقايد شركت كنندگان بسنده كنيم.
2- مدل توصيفي اطلاعات : به توصيف آن چه در جلسه بحث گذشته بپردازيم كه البته با مثال هايي از گفته هاي شركت كنندگان آن را مستند مي كنيم.
3- مدل تحليلي اطلاعات: به تحليل اطلاعات به دست آمده مي پردازيم.